Ochrona ludności i obrona cywilna to obszary, które w ostatnim czasie coraz częściej pojawiają się w debacie publicznej. O tym, dlaczego nie należy ich sprowadzać wyłącznie do schronów i plecaków ewakuacyjnych oraz jakie elementy składają się na skuteczny system bezpieczeństwa, pisze Sergiusz Parszowski – Lider zespołu eksperckiego Instin.pl oraz Prezes Obserwatorium Bezpieczeństwa.
Ochrona ludności to coś więcej niż tylko schrony
Odnoszę momentami wrażenie, że dyskusje publiczne na temat ochrony ludności i obrony cywilnej zostały zdominowane przez dwa tematy: schrony i plecaki ewakuacyjne. Celowo pomijam w tym miejscu odpowiedź na pytania, dlaczego tak się dzieje i dlaczego jest to bardzo niebezpieczne, ponieważ chciałbym, by mocno wybrzmiało, że ochrona ludności i obrona cywilna to jednak zdecydowanie coś więcej.
Ochrona ludności i obrona cywilna mają służyć realizacji głównego celu, jakim jest ochrona życia i zdrowia osób, które mogą być zagrożone w następstwie zdarzeń kryzysowych. I chociaż ochrona życia i zdrowia osób jest tutaj nadrzędna, to w ramach ochrony ludności i obrony cywilnej podejmuje się również działania mające na celu ochronę infrastruktury, środowiska naturalnego oraz dóbr dziedzictwa kulturowego. Rekomendowany system ochrony ludności powinien obejmować następujące obszary:
- monitorowanie zagrożeń;
- ostrzeganie i alarmowanie;
- ewakuacja ludności;
- budownictwo ochronne;
- zabezpieczenie dostaw wody;
- zabezpieczenie dostaw żywności;
- ochrona zwierząt;
- ochrona środowiska;
- ochrona dóbr kultury;
- ochrona infrastruktury krytycznej;
- ochrona cyberprzestrzeni;
- ochrona przed bronią masowego rażenia;
- ochrona przed zagrożeniami terrorystycznymi;
- zapewnienie miejsc szpitalnych;
- organizacja ratownictwa;
- edukacja i szkolenia;
- pomoc psychologiczna.
Wymienione obszary są niezbędne dla zapewnienia podstawowych warunków przetrwania ludności, funkcjonowania administracji publicznej, utrzymania gospodarki w warunkach specjalnych, ochrony środowiska naturalnego oraz dziedzictwa kulturowego.
W ramach ostrzegania i alarmowania należy przede wszystkim budować i utrzymywać systemy ostrzegania i alarmowania (nie tylko syreny alarmowe), prognozować i monitorować zagrożenia, przygotowywać procedury i instrukcje działania, prowadzić ćwiczenia i testy oraz podnosić świadomość i edukować społeczeństwo.
Ewakuacja ludności jest jednym z podstawowych działań ratujących życie i zdrowie mieszkańców w przypadku wystąpienia zagrożenia. Zadaniem administracji publicznej w tym obszarze jest przede wszystkim identyfikacja rejonów ewakuacji, opracowanie planów ewakuacji ludności oraz zapewnienie zasobów potrzebnych do jej przeprowadzenia.
W ramach rozwoju obiektów zbiorowej ochrony niezbędne jest wykonanie szczegółowej inwentaryzacji dotychczasowych obiektów, przeprowadzenie ich modernizacji do obowiązujących wymagań, rozpoczęcie procesów inwestycyjnych dla nowego budownictwa ochronnego, zakup wyposażenia oraz opracowanie zasad zarządzania tymi miejscami.
Zabezpieczenie dostaw wody jest niezbędnym elementem ochrony ludności w sytuacjach kryzysowych. Zasadnicze przedsięwzięcia w tym obszarze obejmują: ochronę systemu wodociągowego, zapewnienie rezerwowych ujęć wody, posiadanie zasobów do odbudowy, awaryjne uzdatnianie wody oraz zapewnienie dostaw w warunkach specjalnych.
Podobnie kluczowe będzie zabezpieczenie dostaw żywności, co nie musi wcale sprowadzać się do nieodpłatnej dystrybucji żywności. Najistotniejsze działania, które powinny zostać podjęte, to: budowanie zapasów żywności, zabezpieczenie żywności przed skażeniem, przygotowanie do gotowania bez prądu i gazu, rozwinięcie lokalnej produkcji rolnej, oszczędne gospodarowanie żywnością, koordynacja działań humanitarnych oraz opracowanie planu bezpieczeństwa żywnościowego.
Działania w zakresie opieki medycznej i ratownictwa muszą obejmować zabezpieczenie i utrzymanie infrastruktury szpitalnej oraz pozostałych placówek systemu ochrony zdrowia, planowanie i organizację zastępczych miejsc szpitalnych, koordynację działań ratowniczych, mobilizację personelu medycznego, zaopatrzenie w niezbędne środki i lekarstwa oraz procedury doraźnego grzebania zmarłych.
W ramach ochrony zwierząt należy zidentyfikować zwierzęta szczególnie narażone, opracować: procedury ewakuacji zwierząt, ustanowienie i rozwinięcie schronisk dla zwierząt, prowadzenie systemu rejestracji i monitorowania zwierząt, gromadzenie zapasów dla zwierząt oraz zwalczanie chorób u zwierząt.
W trosce o ochronę środowiska powinno się ocenić ryzyko przewidywanych działań wojennych, katastrof naturalnych i awarii technicznych, monitorować stan środowiska, opracować plany ochrony środowiska, przygotowywać społeczeństwo oraz opracować procedury dokumentacji zniszczeń.
Najistotniejsze działania, które powinny zostać podjęte w celu ochrony dóbr kultury, to: inwentaryzacja i dokumentacja, planowanie ochrony zabytków, zabezpieczenie zabytków ruchomych i nieruchomych, przygotowanie ewakuacji zbiorów, budowa specjalnych schronów, szkolenie personelu, dokumentowanie zniszczeń i działania repatriacyjne.
Aby chronić infrastrukturę krytyczną, musimy natomiast określić główne zagrożenia dla tejże infrastruktury, zapewnić bezpieczeństwo fizyczne, wdrożyć zabezpieczenia cybernetyczne, opracować plany awaryjne, prowadzić regularne szkolenia i ćwiczenia oraz rozwijać współpracę międzysektorową.
Bezpieczeństwo cyberprzestrzeni wymaga coraz większych nakładów proporcjonalnie do tego, jak rośnie nasze codzienne uzależnienie od technologii. Zastosowanie środków bezpieczeństwa fizycznego i teleinformatycznego, odpowiednia konfiguracja sieci i oprogramowania, monitorowanie ruchu sieciowego, edukacja i podnoszenie świadomości czy opracowanie planów ciągłości działania to tylko niektóre przedsięwzięcia realizowane w tym obszarze.
W kontekście ochrony przed bronią masowego rażenia należy wskazać konieczność kontroli proliferacji, wdrażanie krajowych strategii ochrony CBRN, rozwój technologii umożliwiających wykrywanie i identyfikację substancji niebezpiecznych, edukację i przygotowanie ludności, zapewnienie bezpieczeństwa żywności i wody przed skażeniem, zapewnienie służbom ratowniczym zdolności do reagowania na zagrożenia CBRN poprzez ich stosowne przygotowanie merytoryczne oraz wyposażenie w niezbędny sprzęt.
W kontekście zagrożeń wojennych oraz działań hybrydowych należy chronić społeczeństwo przed zagrożeniami o charakterze terrorystycznym. Jako minimum ochrona ta powinna obejmować: zapewnienie zdolności administracji publicznej do identyfikacji potencjalnych zagrożeń, zapobieganie radykalizacji jednostek i przeciwdziałanie ideologii ekstremistycznej, wzmocnienie bezpieczeństwa obiektów użyteczności publicznej, edukację społeczeństwa na temat potencjalnych zagrożeń terrorystycznych, dywersyjnych i sabotażowych oraz sposobów ochrony przed nimi, a także regularne przeprowadzanie ćwiczeń z reagowania na zdarzenia o charakterze terrorystycznym, dywersyjnym i sabotażowym.
Edukacja i szkolenia jako odrębny obszar musi dotyczyć całego spektrum zagrożeń i obejmować przekazywanie informacji o przyczynach, skutkach, zapobieganiu i reagowaniu, promowanie kultury przygotowania do sytuacji awaryjnych, szkolenia przygotowujące do przetrwania w sytuacjach kryzysowych, promowanie kampanii podnoszących świadomość zagrożeń oraz włączenie społeczeństwa w działania antykryzysowe.
Dostęp do odpowiedniej pomocy psychologicznej jest niezbędnym elementem ochrony ludności. Działaniami w tym obszarze powinny być między innymi: identyfikacja osób szczególnie narażonych na problemy zdrowia psychicznego, zapewnienie programów zdrowia psychicznego, rozwijanie wczesnej interwencji kryzysowej, organizacja pomocy psychologicznej przy zdarzeniach nagłych, zapewnienie wsparcia psychologicznego dla ratowników, wdrażanie programów debriefingu, zapewnienie długotrwałej pomocy psychologicznej oraz zwiększenie kształcenia i szkolenia dla psychologów, psychiatrów i innych specjalistów zajmujących się zdrowiem psychicznym.
Podsumowując, ochrony ludności i obrony cywilnej nie można sprowadzać do dwóch wybranych czy modnych tematów, co wypiera na margines dyskursu inne niezmiernie ważne obszary. Działania w tych obszarach muszą być powszechne, co się rozumie jako zaangażowanie podmiotów należących do wszystkich trzech sektorów (publicznego, prywatnego i pozarządowego) oraz niezrzeszonych obywateli (czwarty sektor). Podejście systemowe natomiast nakazuje patrzeć na ochronę ludności przez pryzmat wszystkich faz zarządzania kryzysowego, począwszy od zapobiegania, poprzez przygotowanie i reagowanie, a na odbudowie skończywszy.
Sergiusz Parszowski – Lider zespołu eksperckiego Instin.pl, Prezes Obserwatorium Bezpieczeństwa
